ලංකාවේ දිවියා (කොටියා)

 

ශ්‍රී ලංකාවේ අග්‍ර මාංශභක්ෂකයා පිළිබඳවයි

ශ්‍රී ලංකාව යනු ලෝකයේ ජෛව විවිධත්වයෙන් වඩාත්ම පොහොසත් දූපත් රාජ්‍යයන්ගෙන් එකකි. එහි වනාන්තර, ජාතික උද්‍යාන සහ කඳුකර ප්‍රදේශවල වාසය කරන සතුන් අතරින් වඩාත්ම ආකර්ෂණීය හා ගෞරවනීය සත්වයා වන්නේ ලංකා දිවියා හෝ "කොටියා" ලෙස ජනප්‍රියව හඳුන්වන Panthera pardus kotiya ය. මෙය ලෝකයේ පිළිගත් කොටි උපවර්ග නවයෙන් එකක් වන අතර, ශ්‍රී ලංකාවට පමණක් ආවේණික (endemic) සත්වයෙකි. මෙම ලිපියෙන් අප ලංකා දිවියාගේ ජීව විද්‍යාව, හැසිරීම්, වාසභූමිය, ආහාර පුරුදු, ප්‍රජනනය, තර්ජන සහ සංරක්ෂණය පිළිබඳ සියලුම කරුණු පුළුල් ලෙස සාකච්ඡා කරමු.

නම් සහ වර්ගීකරණය පිළිබඳ පැහැදිලි කිරීමක්

මුලින්ම වැදගත් වැරදි වැටහීමක් නිවැරදි කරගනිමු. ලංකාවේ බොහෝ දෙනා "කොටියා" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ දිවියා (Leopard) වන අතර, ඇත්ත වශයෙන්ම සිංහල භාෂාවේ නිල වචනය "දිවියා" යන්නයි. "කොටියා" යන වචනය මුලින් යොදාගෙන තිබුණේ කුඩා වන බළලුන් (Wild cats) හඳුන්වන්නටයි — උදාහරණයක් ලෙස "හඳුන් දිවියා" හෝ "කොල දිවියා" වැනි නම්වල එය දැකගත හැක. කෙසේ වෙතත් කාලයාගේ ඇවෑමෙන් පොදු ජනතාව අතර "කොටියා" යන්නම විශාල දිවියා හැඳින්වීමට භාවිතා වීම සිරිතක් බවට පත් වී ඇත. විද්‍යාත්මක නම වන Panthera pardus kotiya තුළද "kotiya" යන්න එයින්ම උපුටා ගෙන ඇත.

විද්‍යාත්මක වර්ගීකරණය:

• රාජ්‍යය (Kingdom): Animalia
• සංධිය (Phylum): Chordata
• පංතිය (Class): Mammalia
• ගණය (Order): Carnivora
• කුලය (Family): Felidae
• වර්ගය (Genus): Panthera
• විශේෂය (Species): Panthera pardus
• උපවර්ගය (Subspecies): Panthera pardus kotiya

මෙම උපවර්ගය මුලින්ම විද්‍යාත්මකව විස්තර කරන ලද්දේ 1956 වසරේදී ශ්‍රී ලාංකික සත්ව විද්‍යාඥ පෝල්ස් එඩ්වඩ් පීරිස් දැරණියගල මහතා විසිනි.

ශාරීරික ලක්ෂණ

ලංකා දිවියා ලොව පවතින දිවි උපවර්ග අතර විශාලතම ඒවායින් එකකි. මෙයට හේතුව ලංකාවේ මෙය දූපතේ අග්‍ර මාංශභක්ෂකයා (apex predator) වීමයි — ඉන්දියාවේ මෙන් කොටියා (tiger) හෝ සිංහයා වැනි තවත් විශාල මාංශභක්ෂකයන් සමඟ තරගකාරී වීමට අවශ්‍ය නොවීම නිසා, ලංකා දිවියාට තමන්ගේ පරිසර පද්ධතියේ ඉහළම ස්ථානය හිමිව ඇත.

• බර: පිරිමි දිවියන් සාමාන්‍යයෙන් කිලෝග්‍රෑම් 56ත් 77ත් අතර බරක් දරන අතර, ඇතැම් විශාල පිරිමි නියැදි කිලෝග්‍රෑම් 77ට වඩා අධික බරින් යුක්තව හමු වී ඇත. ගැහැණු දිවියන් සාමාන්‍යයෙන් කිලෝග්‍රෑම් 29ත් 34ත් අතර බරකින් යුක්ත වේ.
• දිග: හිසේ සිට ශරීරය දක්වා අඩි 4කට ආසන්න දිගක් ඇති අතර, වලිගය තවත් අඩි 2.5–3ක් පමණ දිගු වේ.
• වර්ණය හා සලකුණු: රන්වන් හෝ දුඹුරු පැහැති ලොම් මතුපිට කළු පැහැති රෝස මල් හැඩැති (rosette) ලප දක්නට ලැබේ. මෙම ලප ඉන්දියානු දිවියන්ට වඩා ඉතා ළං වී පිහිටා ඇති අතර, එය ලංකා දිවියාගේ ආවේණික ලක්ෂණයකි.
• සිරුර සැදැහුම: ලංකා දිවියා අනෙකුත් දිවි උපවර්ග හා සසඳන විට තරමක් ගොරෝසු (stocky) සිරුරක් ඇත.

හැසිරීම් රටා — කොටියාගේ ජීවන රටාව

හුදකලා ජීවන රටාව

ලංකා දිවියන් ස්වභාවයෙන්ම හුදකලාව ජීවත් වන සතුන් වේ. පැටවුන් රැක බලාගන්නා මව් දිවියන් හැරුණු විට, වැඩිහිටි දිවියන් සාමාන්‍යයෙන් තනිව සංචාරය කරයි. පිරිමි දිවියෙකුගේ ප්‍රදේශය (territory) බොහෝ විට ගැහැණු දිවියන් කිහිප දෙනෙකුගේ ප්‍රදේශ සමඟ අතිච්ඡාදනය වන නමුත්, එක් එක් දිවියා තමන්ටම සුවිශේෂී මූලික කලාපයක් (core area) පවත්වා ගනී.

කාල සීමාව අනුව ක්‍රියාශීලීත්වය

ලංකා දිවියන් ප්‍රධාන වශයෙන් රාත්‍රී චාරී (nocturnal) සත්වයන් ලෙස සැලකුණද, දිවා කාලයේද, විශේෂයෙන් උදෑසන හා සවස් වේලාවලදී ක්‍රියාශීලීව දක්නට ලැබේ. යාල වැනි ජාතික උද්‍යානවල දිවා කාලයේ දිවියන් නිරීක්ෂණය කිරීමට හැකි වීමට එක් හේතුවක් වන්නේ එහි ලොකු බළලුන් සමඟ තරගයක් නොමැති වීම නිසා දිවා කාලයේද ආරක්ෂිතව සක්‍රීය විය හැකි වීමයි.

ගස් නැගීමේ දක්ෂතාව

ලංකා දිවියා අති දක්ෂ ගස් නගින්නෙකි. ඔවුන් තමන් දඩයම් කරන සතුන් — විශේෂයෙන් වඩා ලොකු දඩයම් — ගස් මත ගෙන ගොස් ගබඩා කිරීමේ හැකියාවක් ඇත. මෙය හයිනා (hyena) වැනි අනෙකුත් මාංශභක්ෂකයන්ගෙන් තම ආහාරය ආරක්ෂා කර ගැනීම සඳහා උපකාරී වේ. ලංකාවේ ලොකු මාංශභක්ෂකයන් අතර ප්‍රබල තරගයක් නොමැති වුවද, මෙම හැසිරීම පරිණාමීය උරුමයක් ලෙස තවමත් දක්නට ලැබේ.

ප්‍රදේශ සලකුණු කිරීම

දිවියන් තම ප්‍රදේශ සීමා සලකුණු කිරීම සඳහා මුත්‍රා ඉසීම, ගස් වල නියපොතු ඇතුල් කිරීම (claw marking), සහ විශේෂිත ශබ්ද (vocalizations) භාවිතා කරයි. මෙය අනෙකුත් දිවියන්ට තම පැවැත්ම පිළිබඳ දැනුම් දීමට සහ අනවශ්‍ය ගැටුම් වළක්වා ගැනීමට උපකාරී වේ.

සන්නිවේදනය

දිවියන් විවිධ ශබ්ද මගින් සන්නිවේදනය කරයි — කැස්සක් වැනි ශබ්දයක් (rasping cough-like call), ගොර්‍ ගැසීම, සහ තර්ජනාත්මක තත්ත්වයන්හිදී වේගවත් හඬක් ඇතුළත් වේ. පැටවුන් සමඟ සන්නිවේදනය සඳහා මවු දිවියන් සියුම් හඬවල් භාවිතා කරයි.

ආහාර පුරුදු සහ දඩයම් ක්‍රම

ලංකා දිවියා අවස්ථාවාදී මාංශභක්ෂකයෙකි (opportunistic predator) — එනම් ලබාගත හැකි ඕනෑම සුදුසු ගොදුරක් දඩයම් කිරීමට ඔවුන් සූදානම්ය. ලංකා දිවියාගේ ප්‍රධාන ආහාර ප්‍රභවයන් අතර:

• තිත් මුවා (Spotted deer / Chital) — ප්‍රධානතම ගොදුරු විශේෂය
• වල් ඌරා (Wild boar)
• ගෝනා (Sambar deer)
• හාවා
• වඳුරන් 
• මීමින්නන් (Mouse deer)
• පක්ෂීන් සහ උරගයන්
• ඇතැම් විටෙක වල් මී හරකුන් (water buffalo calves) සහ ගොවි සතුන්, මෙන්ම ඇතැම්වට නිවාස අශ්‍රිතව ගැවසීමේදී බල්ලන් සහ පූසන්ද ගොදුරුකර ගනී.

දඩයම් කිරීමේදී ලංකා දිවියා සැඟවී ගොදුරට ළං වී හදිසි ප්‍රහාරයක් එල්ල කරයි (stalk-and-ambush strategy). තම වේගවත් දිවීම හා ප්‍රබල පැනීමේ හැකියාව උපයෝගී කරගනිමින්, කෙටි දුරක් තුළදී ගොදුර මත පනී. ගෙල මත සිර කිරීමකින් (throat bite) ගොදුර මරා දමයි. විශාල ගොදුරු ලබාගත් විට, බොහෝ විට එය ආරක්ෂිත ස්ථානයකට — සමහර විට ගසක් මතට — රැගෙන ගොස් කිහිප දිනක් තිස්සේ අනුභව කරයි.

කුමානා ජාතික උද්‍යානයේ (Kumana National Park) සිදුකළ මෑත අධ්‍යයනයකට අනුව, එහි නැගෙනහිර කලාපයේ සෑම වර්ග කිලෝමීටර 100කටම දිවියන් 41ක් පමණ පිහිටා තිබූ අතර, එය ලෝකයේ වාර්තා වී ඇති ඉහළම දිවි ඝනත්වයන්ගෙන් එකකි. මෙයට ප්‍රධාන හේතුවක් ලෙස ජල මූලාශ්‍ර හා ගල් තලාවන් අවට ගොදුරු සතුන් රැස්වීම පෙන්වා දී ඇත.

ප්‍රජනනය සහ පැටවුන් හැදෙන ආකාරය

• ලංකා දිවියන්ට නිශ්චිත සංසර්ග සමයක් නොමැති අතර, වසර පුරාම ඕනෑම මාසයක ප්‍රජනනය සිදු විය හැක.
• ගැබ්ගැනීමේ කාලය දින 90–105ක් පමණ වේ.
• සාමාන්‍යයෙන් පැටවුන් 2–3ක් එකවර උපදී.
• මව් දිවියා පැටවුන් සඟවා තබන්නේ ගල් ගුහා, ඝන ලද පඳුරු, හෝ පාෂාණ රටාවන් තුළය.
• පැටවුන් උපතේදී අන්ධ වන අතර සති කිහිපයකින් පසුව ඇස් විවර වේ.
• මාස 3ක් පමණ වන තුරු පැටවුන් මවගේ කිරි මත රඳා පවතී, ඉන් පසුව ක්‍රමයෙන් මාංශ ආහාරයට හුරු කරයි.
• පැටවුන් මාස 18–24ක් පමණ මව සමඟ රැඳී සිටිමින් දඩයම් කිරීමේ කුසලතා ඉගෙන ගනී.
• ලිංගිකව පරිණත වීම වයස අවුරුදු 2–3 අතරදී සිදුවේ.
• වන්නිතුරාවේ ආයු කාලය අවුරුදු 12–15ක් පමණ වන අතර, ග්‍රහණයේ (captivity) එය අවුරුදු 20කටත් වඩා දිගු විය හැක.

6. වාසභූමිය සහ ව්‍යාප්තිය

ලංකා දිවියා ශ්‍රී ලංකාව පුරාම විවිධ පරිසර පද්ධතිවල පවතී — ශුෂ්ක කලාපයේ (dry zone) වියළි කැලෑවල සිට, කඳුකර පෙදෙස්වල මීදුම් වනාන්තර (cloud forests) දක්වා, තෙත් කලාපයේ වැසි වනාන්තර දක්වා පුළුල් පරාසයක ජීවත් වේ. මෙය දිවියාගේ අනුවර්තන හැකියාව (adaptability) පිළිබඳ සාක්ෂියකි.

ප්‍රධාන දිවි වාසභූමි ප්‍රදේශ:

• යාල ජාතික උද්‍යානය — ලෝකයේ ඉහළම දිවි ඝනත්වයන්ගෙන් එකක් වාර්තා වන ස්ථානය ලෙස ප්‍රසිද්ධය. සංචාරකයින්ට දිවියන් නිරීක්ෂණය කිරීමට වඩාත් ජනප්‍රිය ස්ථානය.
• විල්පත්තු ජාතික උද්‍යානය — ලංකාවේ විශාලතම ජාතික උද්‍යානය වන අතර, ස්වභාවික "විලු" (natural lakes) වටා දිවියන් බහුලව දක්නට ලැබේ.
• වසගමුව ජාතික උද්‍යානය
• කුමානා ජාතික උද්‍යානය
• හෝටන් තැන්න ජාතික උද්‍යානය — කඳුකර දිවියන් (highland leopards) වාසය කරන ස්ථානයක් ලෙස වැදගත් වේ. මෙහි දිවියන් පහත රට දිවියන්ට වඩා තරමක් වෙනස් අනුවර්තනයන් පෙන්වයි.
• නක්ලස් වැලි, පීක් විල්ඩර්නස් වැනි කඳුකර වනාන්තර — කෝපි හා තේ වගාවන් අතරින් ඉතිරි වූ වන කැබලිවල දිවියන් තවමත් පවතී.
• සිංහරාජ වැසි වනාන්තරය

කඳුකර ප්‍රදේශවල දිවියන්ගේ තත්ත්වය විශේෂයෙන් සංවේදී වේ, මන්ද එම ප්‍රදේශවල තේ වගාවන් සහ ජනාවාසයන් හේතුවෙන් වනාන්තර විඛණ්ඩනය (habitat fragmentation) විශාල ලෙස සිදුවෙමින් පවතී.

7. සංරක්ෂණ තත්ත්වය

2020 වසරේ සිට IUCN රතු ලැයිස්තුවේ (IUCN Red List) ලංකා දිවියා "අවදානම් තත්ත්වයේ" (Vulnerable) ලෙස ලැයිස්තුගත කර ඇත. මෙයට හේතුව වයස්ගත දිවියන් ගණන 800ට වඩා අඩු බවත්, ජනගහනය අඛණ්ඩව අඩුවෙමින් පවතින බවත් ඇගයුම් කිරීම් මගින් තහවුරු වී තිබීමයි. සමහර මූලාශ්‍ර පවසන්නේ පසුගිය දශකය පුරාම මෙම සංඛ්‍යාව 800ක් පමණ ස්ථාවරව පවතින බවත්, එමෙන්ම මීට පෙර 2008 වර්ෂයේදී එය "දැඩි අවදානම් තත්ත්වයේ" (Endangered) ලෙස වර්ග කර තිබූ බවත්ය.

ප්‍රධාන තර්ජන

1. වාසභූමි විනාශය හා විඛණ්ඩනය — කෘෂිකාර්මික ව්‍යාප්තිය, තේ/කෝපි වගාව, නාගරීකරණය සහ යටිතල පහසුකම් සංවර්ධනය නිසා දිවියන්ගේ වනාන්තර ඛණ්ඩ වශයෙන් වෙන් වී යාම.
2. මිනිසා-දිවියා අතර ගැටුම — ගොවි සතුන් (එළුවන්, බැටළුවන් වැනි) දඩයම් කිරීම හේතුවෙන් ඇතිවන පළිගැනීමේ ඝාතන.
3. දඩයම හා ජාවාරම — දිවි සමය, දළ දත් සහ අනෙකුත් ශරීර කොටස් සම්ප්‍රදායික ඖෂධ සඳහාත්, "වාසනාව" ගෙන දෙන අභරණ ලෙසත් අනවසර වෙළඳාමට භාජනය කරගැනීම.
4. උගුල් (snares) — වෙනත් සතුන් අල්ලා ගැනීම සඳහා සකසන උගුල්වලට දිවියන් අහම්බෙන් හසුවී තුවාල ලැබීම හෝ මරණයට පත්වීම.
5. මාර්ග අනතුරු — විශේෂයෙන් කඳුකර ප්‍රදේශවල මාර්ග තරණය කිරීමේදී වාහන ගැටීම්.
6. දේශගුණික විපර්යාස — දිගු කාලීනව ගොදුරු ලබාගැනීමේ රටාවන්ට හා වාසභූමි ගුණාත්මකභාවයට බලපෑම් කිරීමේ අවදානම.

සංරක්ෂණ ක්‍රියාමාර්ග

ශ්‍රී ලංකාවේ Wilderness & Wildlife Conservation Trust (WWCT) වැනි සංවිධාන දිවි සංරක්ෂණය සඳහා දිගු කාලීන පර්යේෂණ හා ප්‍රජා දැනුවත් කිරීමේ වැඩසටහන් මෙහෙයවයි. විශේෂයෙන් කඳුකර කලාපයේ වේගයෙන් සිදුවෙන වාසභූමි විඛණ්ඩනය අවම කිරීම වෙනුවෙන් ඉලක්කගත වැඩසටහන් ක්‍රියාත්මක වේ. මීට අමතරව:

• කැමරා උගුල් (camera traps) භාවිතයෙන් ජනගහන ඝනත්ව අධ්‍යයන පැවැත්වීම
• ගොවි ප්‍රජාවන් සමඟ එක්ව ගොවි සතුන් ආරක්ෂා කරගැනීමේ ක්‍රම හඳුන්වා දීම (රාත්‍රී කූඩු, විදුලි වැට වැනි)
• වනජීවී නීතිය දැඩි ලෙස ක්‍රියාත්මක කිරීම හා අනවසර දඩයම මැඩපැවැත්වීම
• පරිසර සංචාරක ක්‍රියාකාරකම් හරහා ප්‍රාදේශීය ප්‍රජාවන්ට ආර්ථික ප්‍රතිලාභ ලබාදී, දිවි සංරක්ෂණය සඳහා ඔවුන්ගේ සහයෝගය දිනාගැනීම
• CITES ගිවිසුමේ පළමු උපගමන ලේඛනයට (Appendix I) ලංකා දිවියා ඇතුළත් කිරීමෙන් ජාත්‍යන්තර වෙළඳාම දැඩි ලෙස පාලනය කිරීම

8. ලංකා දිවියා ලෝකයේ අනෙකුත් දිවි උපවර්ග අතර සුවිශේෂී වන්නේ ඇයි?

• ලෝකයේ පිළිගත් දිවි උපවර්ග නවයෙන් එකක් වන අතර, එයින් ශ්‍රී ලංකාවට පමණක් ආවේණික.
• ලංකාවේ එකම විශාල මාංශභක්ෂක සත්වයා (top predator) වීම නිසා, එහි ශරීර ප්‍රමාණය සාපේක්ෂව විශාලය.
• සිංහයන් හෝ කොටියන් (tigers) නොමැති එකම දූපත් පරිසර පද්ධතියක අග්‍ර දඩයම්කරුවා වීම හේතුවෙන්, දිවා කාලයේ පවා නිරෝගීව ක්‍රියාශීලී වීමේ හැකියාව.
• යාල වැනි ස්ථානවල ලොව පවතින දිවි විශේෂ අතරින් වඩාත් පහසුවෙන් නිරීක්ෂණය කළ හැකි ජනගහනයක් තිබීම නිසා, ලෝකයේ වනජීවී ඡායාරූප ශිල්පීන් හා පර්යේෂකයන්ගේ අවධානය දිනාගෙන ඇත.

9. සංස්කෘතික සහ සමාජීය අර්ථය

ලංකා දිවියා සිංහල සංස්කෘතියේ දිගු කාලීන ස්ථානයක් ගනී. ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල දිවි දළ දතක් තුවාලයක් හෝ අවාසනාවන්ත සිදුවීම් වළක්වා ගැනීම සඳහා අවතාරයක් (talisman) ලෙස පැළඳීමේ සම්ප්‍රදායක් තිබූ අතර, එය අද වනවිට දිවියාට එරෙහි එක් තර්ජනයක් බවට පත්ව ඇත. එමෙන්ම දිවියාගේ නම (කොටියා/දිවියා) වටා ඇති භාෂාමය ව්‍යාකූලත්වය පවා ශ්‍රී ලංකාවේ භාෂා ඉතිහාසයේ සිත්ගන්නාසුලු පරිච්ඡේදයකි.

වර්තමානයේ ලංකා දිවියා රටේ වනජීවී සංචාරක ව්‍යාපාරයේ එක් ප්‍රධාන ආකර්ෂණයක් බවට පත්ව ඇති අතර, විශේෂයෙන් යාල ජාතික උද්‍යානය "දිවි නරඹන" සංචාරකයන් වෙනුවෙන්ම ලෝක ප්‍රසිද්ධියක් උසුලයි. මෙය ප්‍රාදේශීය ආර්ථිකයට හා ජාතික ආර්ථිකයටද සැලකිය යුතු දායකත්වයක් සපයයි.

10. අවසාන වශයෙන්

ලංකා දිවියා හෙවත් "කොටියා" යනු ශ්‍රී ලංකාවේ ස්වාභාවික උරුමයේ අග්‍රස්ථානය හිමිකරගත් සුවිශේෂී සත්වයෙකි. එහි ශක්තිය, දක්ෂතාවය සහ ස්වාධීන ජීවන රටාව එය අප රටේ වනජීවී ලෝකයේ රජු බවට පත්කරයි. නමුත් වාසභූමි විනාශය, මිනිසා-සත්ව ගැටුම් සහ ජාවාරම වැනි තර්ජන හේතුවෙන් මෙම විශිෂ්ට සත්ව විශේෂය අද අනාගතය අවිනිශ්චිතව පවතී. එහි පැවැත්ම සුරක්ෂිත කරගැනීම සඳහා විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ, ප්‍රජා දැනුවත් කිරීම සහ දැඩි නීතිමය ක්‍රියාමාර්ග එකට එකතු විය යුතුය. අප සියලු දෙනාගේම වගකීම වන්නේ, අනාගත පරම්පරාවන්ටත් යාල හෝ විල්පත්තුවේ වගාවක් අතරින් හෝ මංකොල්ලයකින් හෝ, ලංකා දිවියෙකු නිදහසේ ඇවිදිනු දැකීමේ වරප්‍රසාදය හිමිකර දීමයි.

---

මූලාශ්‍ර: IUCN Red List, Wilderness & Wildlife Conservation Trust (WWCT), Dilmah Conservation, සහ දිවි විද්‍යාව පිළිබඳ විද්‍යාත්මක ප්‍රකාශන.